Kaarten en grachten

Na de val van het welvarende Antwerpen aan de hertog van Parma, komt er in Vlaanderen een ongekend grote uittocht op gang naar de Noordelijke Nederlanden. Van al die vluchtelingen, zo’n 150.000,  neemt Amsterdam tussen de 35.000 en 40.000  zuiderburen op.

Amsterdam barst niet alleen uit zijn voegen, maar barst ook van de bouwactiviteiten, ambachtelijke nijverheid en economisch verkeer overzee. Na twee eerdere uitbreidingen blijkt een derde noodzakelijk en het is deze uitbreiding die wij vieren en waar onze school middenin staat.    

Zie afbeeldingen van de kaarten: eerste van ca. 1560 door Jacob van deventer en de tweede een Plattegrond van Blaeu uit 1649.
                                                                                                                                                                                             Buiten de Haarlemmerdijk worden drie eilanden aangeplempt, het Voor- Midden- en Achtereiland, nu het Bickers-, Prinsen- en Realeneiland genoemd.                                                                                                                                                                                           Het gebied aan beide zijden van de Haarlemmerstraat wordt heringericht tot aan de nieuw aangelegde Brouwersgracht. Een nieuwe verdedigingswal wordt gebouwd tussen het Barentszplein en de Leidsegracht. Daar maakt de fortificatie een haakse bocht om aan te sluiten op de wal van de tweede uitleg. De kleine gracht aan de binnenzijde van de oude stadswal wordt verbreed. Herengracht, Keizersgracht en Prinsengracht worden gegraven en de stad wordt uitgebreid met wat we nu de Jordaan noemen, maar toen het Nieuwe Werck werd genoemd. Haar kavels volgen de oude structuur van paden en sloten, waarbij sommige sloten worden verbreed tot grachten en paden tot straten. Zo komt het dat o.a. de straat waarin ik woon, het oude Tuinpad, niet haaks, maar schuin op de Prinsengracht staat. Ieder dag, op weg naar school, vind ik dat een lastige, onnatuurlijke draai.                                                                                                                                                                                                                                                                                       In nog geen drie jaar is de uitleg een feit en zijn de nieuwe kavels al deels bebouwd.

Men werkt met duidelijke bestemmingsplannen. Veel van de ambachtelijke nijverheid van toen is nog herkenbaar in de naamgeving van de straten van nu.                                                                                                                                                                              Woon je in de Haarlemmer Houttuinen, dan woon je op de plaats waar hout werd opgeslagen.  Woon je in de Huidenstraat of op de Looiersgracht, dan woon je op de plek waar het leer werd bewerkt, op de Blauwburgwal werd textiel geverfd.

Van al die stinkende en milieuonvriendelijke bedrijfjes blijft de grachtengordel verschoond. Daar wordt het chique en voor dat chique kijkt men graag naar het werk van Italiaanse architecten.                                                                                                                         Een radiaalstad moet het worden, een ronde stad met een plein in het midden en brede straten met elkaar verbonden door radialen tot aan de verdedigingsmuur, als ware het de stralen van de zon.                                                                                                       Daar is het niet helemaal van gekomen. Alleen de Haarlemmerstraat wordt een echte radiaalstraat tot aan de poort, de andere verbindingsstraten zoals onze Heren- en Prinsenstraat, houden op bij de Prinsengracht.                                                                                        En die brede straten worden grachten om het regenwater af te voeren en droge voeten te houden, om handel te vervoeren en omdat het gewoon mooi is.

De grachten worden aangelegd met “groote kosten tot gerieff vande schepen” tot “cieraet deser stede” en met “heerlicke bruggen, ende wallen, maar oock met schoone, groote erven…”.

Een tentoonstelling van 400 tekeningen                                                                                                                                                                                        In de gangen van onze school wordt beetje bij beetje een tentoonstelling opgebouwd van 400 meter gracht.  Het begint met een houten stellage, die voor mij past in het beeld van 400 jaar geleden. Het kunnen de stutten van een verdedigingswal zijn, het kunnen ook de geplande palissades in het IJ zijn. Een pièce de résistance zou ik het willen noemen en het zal onze verbeelding dragen!                                                                                                                                                                                    De hele school heeft zijn en haar beeld van de gracht gemaakt, iedere klas met een eigen techniek. De groepen 3 zijn naar buiten gegaan om op de brug over de Brouwersgracht een stukje gracht te vereeuwigen in aquareltechniek.                                                                      Op de schilderingen zien we een huis, soms alleen een brug, vaak ook een boom.

Het heeft alles te maken met de inrichting van de grachten en daar is veel over te vertellen.

Laten we eens naar die bomen kijken, die kinderen schilderen.                                                                                                                                                   Met de bomen krijgt Amsterdam een stadsboomplanter en eigen stadshoutvesters.                                                                                     In de nieuwe grachtengordel worden vanaf 1610 in groten getale stadsbomen aangeplant en aan hen alleen valt het onderhoud ten deel.                                                                                                                                                                                                                                                                                De oorspronkelijke boom langs de gracht was de linde, maar de linde is in de loop der tijd vervangen door de iep.                                                                                                                            

Kwalitatief hoogwaardig wonen in het huis, achter het huis, maar ook voor het huis.                                                                                                                         Tal van strenge verordeningen de zg. “keuren” moeten aan de kwaliteit van het wonen in de ”keurblokken” bijdragen.  Veel van deze keuren blijven tot ver in de 20ste eeuw van kracht en zijn nu nog herkenbaar.                                                                                                             Ter bescherming van de bomen tegen het dagelijks verkeer in een overvolle stad is het stadsbestuur zeer streng want zij zijn “ verkozingen van de soete lucht, cieraat ende plaisantie dezer stede”.                                                                                                                                                Het is verboden “boomen te scheuren en te schenden, af te houwen”. Melkboeren en wagenvoerders mogen hun paarden niet aan bomen vastmaken en hetzelfde geldt voor ezelinnen en geiten. Kooplui mogen hun waren niet tegen stadsbomen opstapelen of uitstallen en ertegen aan plassen is zeer uit den boze omdat zoals een keur vermeldt “… door de scherpheyd van het Water of Pisse de Boomen zeer beschadigt werden…”

Zie afbeelding: Jonge bomen aan de Keizersgracht                                                                                                                                                                                              met de Westerkerk op de achtergrond van Jan van der Heyden.

Een rekenles voor jonge architecten in spe?                                                                                                                                                                                         Ook het bouwen van de grachtenhuizen is aan regels gebonden.                                                                                                                       Op straffe van een boete van 50 gulden is het “smaldelen”, het opdelen van de erven in kleinere stukken om ze apart te verkopen, verboden. Het stadsbestuur is bang dat ze volgebouwd worden met kleine huisjes aan smalle gangetjes dat, in het toen nabije verleden, gebeurde achter de huizen aan het Singel.                                                                                                                                                                                                                                     De kavels aan de Herengracht hebben een standaardmaat van 30 voet breed en 190 voet diep. Met een verbod op “smaldelen” zijn de huizen even breed, tenzij je zo rijk bent dat je twee kavels koopt om daar 3 huizen op te bouwen. Dat gebeurde wel op het toppunt van de Gouden Eeuw.                                                                                                                                                                                                                                                                                     De erven mogen worden bebouwd over een lengte van 110 voet en zo hoog als de architect wenst. Op de overige 80 voet mag niets worden gebouwd dat hoger was dan 10 voet. Daar komt de grachtentuin in zicht.                                                                                 Een speelhuisje of tuinhuisje op het eind van het erf mag, maar niet hoger dan 12 voet en niet dieper van 15 voet.  Je zou er een rekenles aan kunnen wijden en onze architecten in spe aan het ontwerpen te zetten.

Na ons Gouden zomerfeest volgt een weekend dat u de grachtentuinen kunt bezichtigen.  Op dit feest hoop ik veel grachtenbewoners van weleer te zien. Misschien wel een van deze heren zoals hiernaast afgebeeld:           

Rembrandt: De anatomische les, en                                                                        Rembrandt: De staalmeesters.